Τούρκοι ως εκδικητές της Τροίας: Από τον Μωάμεθ τον Κατακτητή έως τον Ατατούρκ

Αφορμή από την ταινία «Οδύσσεια» του Νόλαν: Τούρκος δημοσιογράφος ανασύρει αιώνες αφηγήσεων που παρουσιάζουν τους Τούρκους ως εκδικητές της Τροίας, από τον Μωάμεθ Β΄ ως τον Ατατούρκ.

Η κυκλοφορία της ταινίας «Η Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν έδωσε αφορμή για μια αξιοπρόσεκτη συζήτηση στην Τουρκία. Ο Ragıp Soylu, Τούρκος δημοσιογράφος και επικεφαλής του γραφείου Τουρκίας για το διεθνές ειδησεογραφικό δίκτυο Middle East Eye, δημοσίευσε άρθρο με τίτλο «Οι Τούρκοι που εκδικήθηκαν την Τροία», στο οποίο επιχειρεί να αναδείξει τη βαθιά ταύτιση της τουρκικής συνείδησης με τον κόσμο των Τρώων.

Στο άρθρο του επισημαίνεται ότι η Τουρκία κατέχει ιδιαίτερη θέση στη συζήτηση γύρω από το ομηρικό έπος, καθώς στο σημερινό Τσανάκαλε βρίσκεται η αρχαία πόλη της Τροίας. Δεν πέρασε, μάλιστα, απαρατήρητο ότι ο Νόλαν επέλεξε να μην γυρίσει κανένα μέρος της παραγωγής του εκεί.

Ο Ατατούρκ και η εκδίκηση του Έκτορα

Στη σύγχρονη τουρκική αντίληψη είναι ευρέως αποδεκτό ότι ο Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ ταύτισε τη σύγχρονη Τουρκία με την Τροία. Όταν οι τουρκικές δυνάμεις ανάγκασαν τον ελληνικό στρατό να υποχωρήσει προς το Αιγαίο μετά τη Μάχη του Ντουμλουπινάρ στις 30 Αυγούστου 1922, ο Ατατούρκ φέρεται να είπε στους διοικητές του: «Τώρα εκδικήθηκα τον Έκτορα» — τον Τρώα πρίγκιπα που είχε σκοτωθεί από τον Αχιλλέα.

Ο Τούρκος ακαδημαϊκός Ναΐμ Μπαμπούρογλου υποστηρίζει ότι υπάρχουν εντυπωσιακές ομοιότητες μεταξύ Τρωικού Πολέμου και των γεγονότων του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου στην Τουρκία. «Στον Τρωικό Πόλεμο, οι Αχαιοί επιτέθηκαν από τα δυτικά· στη Χάλκη, οι Βρετανοί και οι Γάλλοι επιτέθηκαν από τα δυτικά και από τη θάλασσα», λέει χαρακτηριστικά. Προσθέτει δε ότι ένα από τα βρετανικά πολεμικά πλοία στο Τσανάκαλε έφερε το όνομα «Αγαμέμνονας» — ακριβώς όπως ο διοικητής του αχαιικού στρατού στην Τροία.

Η Καλλίπολη και ο «Δούρειος Ίππος» των Συμμάχων

Παρόμοια ρητορική χρησιμοποιήθηκε και από τις βρετανικές δυνάμεις και τους Ανζάκ κατά την εκστρατεία της Καλλίπολης. Η Αυστραλή ιστορικός Σάρα Μίντφορντ στο βιβλίο της Gallipoli, Anzacs and the Great War καταγράφει τις ομοιότητες που αναγνώρισαν οι Συμμαχικές δυνάμεις: και στους δύο πολέμους συμμετείχαν στρατοί από πολλά μέρη του κόσμου, αμφότεροι οι εισβολείς δεν κατάφεραν να κερδίσουν έδαφος εύκολα, και και στους δύο χρησιμοποιήθηκε κάποιας μορφής «Δούρειος Ίππος».

Ο «Δούρειος Ίππος» των Συμμάχων ήταν η εσκεμμένη προσάραξη του βρετανικού πλοίου μεταφοράς άνθρακα «River Clyde» στις 25 Απριλίου 1915. Το πλοίο μπορούσε να μεταφέρει έως 2.000 άνδρες και σκοπός ήταν να εξαπολυθεί αιφνιδιαστική επίθεση κατά των οθωμανικών δυνάμεων. Η επιχείρηση απέτυχε, με μεγάλο αριθμό θυμάτων κυρίως μεταξύ των Ιρλανδών στρατιωτών.

Αιώνες αφήγησης: Από τους Ιταλούς ανθρωπιστές ως τον Μωάμεθ Β΄

Η ταύτιση Τούρκων-Τρώων δεν είναι σύγχρονη εφεύρεση. Ορισμένοι Ιταλοί ανθρωπιστές του 15ου αιώνα ανήγαγαν την καταγωγή των Τούρκων στην Τροία, ενώ ο επικός ποιητής Τζιοβάνι Μάριο Φιλέλφο παρουσίασε την κατάληψη της Κωνσταντινούπολης από τον Μωάμεθ Β΄ ως εκδίκηση εναντίον των Ελλήνων. Ο Τούρκος ιστορικός Ερχάν Αφιόνκου, στο βιβλίο του Truva'nın İntikamı (Η Εκδίκηση της Τροίας), εντοπίζει τις απαρχές της ιδέας στο Χρονικό του Φρειδερίκου του 7ου αιώνα και στο Gesta Francorum του 12ου αιώνα.

Ο βρετανός ακαδημαϊκός Τέρενς Σπένσερ, στο διάσημο άρθρο του «Τούρκοι και Τρώες στην Αναγέννηση» (αρχές δεκαετίας 1950), εξηγεί ότι η ταύτιση ήταν «δελεαστική» διότι, εκτός από τη γεωγραφική συνάφεια, η ονομασία «Τεύκριοι» για τους Τρώες — γνωστή από τον Βιργίλιο — παρέπεμπε εύκολα στο «Turci» των Λατίνων και στο «Turchi» των Ιταλών. Ακόμη και ο καρδινάλιος Ισιδώρος, αυτόπτης μάρτυρας της πολιορκίας της Κωνσταντινούπολης το 1453, αναφέρθηκε στον σουλτάνο Μωάμεθ Β΄ ως «Πρίγκιπα των Τρώων».

Ο Μωάμεθ Β΄ στα ερείπια της Τροίας

Υπάρχουν ιστορικά τεκμήρια ότι ο Μωάμεθ Β΄, κατά τη διάρκεια της κατάκτησης της Μυτιλήνης το 1462, επισκέφθηκε τα ερείπια της Τροίας κοντά στα Δαρδανέλια. Εξέτασε τη θέση της πόλης και αναζήτησε τους τάφους του Αχιλλέα και άλλων ηρώων, εκφράζοντας θαυμασμό για τα ομηρικά πρόσωπα.

Ο ιστορικός του σουλτάνου, Κριτοβούλος, καταγράφει ότι ο Μωάμεθ στάθηκε ανάμεσα στα ερείπια και δήλωσε: «Ο Θεός με διατήρησε μέχρι σήμερα ως σύμμαχο αυτής της πόλης και του λαού της. Ήταν οι Έλληνες, οι Μακεδόνες, οι Θεσσαλοί και οι Μορέοι που κατέστρεψαν αυτόν τον τόπο. Παρά τους πολλούς αιώνες που έχουν περάσει, έχουμε εκδικηθεί από τους απογόνους τους για τα αδικήματα που διέπραξαν εναντίον μας, των Ασιατών».